Di sản thế giới và các mối đe dọa

Nhìn nhận tình hình theo góc độ tiêu cực, Ủy ban di sản thế giới sẽ đưa các địa danh đang rơi vào tình trạng trên vào “Danh sách các di sản bị đe doạ”.

Chỉ riêng 2007 và 2008 Ủy ban đã xem xét gần 300 báo cáo đánh giá về thực trạng các di sản cần được bảo tồn. Tình hình tại một số quốc gia sau khi được UNESCO khuyên cáo đã được cải thiện rõ rệt. 9 địa danh từng nằm trong danh sách các di sản bị đe doạn đã được rút khỏi danh sách báo động. Ngược lại, một số địa danh mới như Tombouctou (Mali), Machu Picchu (Peru), Samarkand (Ouzbekistan) và Bordeaux (Cộng hoà Liên bang Pháp) lại đang rơi vào tình trạng báo động nghiêm trọng bởi nhiều nguyên nhân khác nhau. Uỷ ban di sản thế giới đã đưa ra tiếng chuông cảnh báo và áp dụng cơ chế “Theo dõi tăng cường” đối với các địa danh này.

Những đe doạ đè nặng lên một bộ phận không nhỏ của 878 địa danh Di sản Thế giới là bởi sự lấn át của các mục tiêu kinh tế, đó là công trình nhà chọc trời, cầu cống, ống dẫn dầu, du lịch không kiểm soát được, săn bắn và đánh cá trái phép, đặc biệt là do sự thay đổi môi trường và khí hậu rõ rệt trong những năm gần đây.

Trường hợp báo động đầu tiên mà Uỷ ban Di sản Thế giới khảo nhắc tới là công trình xây dựng nhà chọc trời giữa Trung tâm lịch sử Thành phố Vienne, Áo. Các công trình xây dựng này đã gây ra một cuộc luận chiến kéo dài từ năm 2003 đến tận bây giờ. Một ví dụ tiêu cực tiêu biểu gần đây nhất là dự án xây dựng tháp Ohkta tại Saint-Petersbourg của tập đoàn khí gaz tự nhiên khổng lồ Gazprom của Cộng hoà Liên bang Nga. Tại kỳ họp ở Quebec, Uỷ ban đã yêu cầu Liên bang Nga mời phái đoàn bao gồm các chuyên gia của Trung tâm Di sản thế giới và Hội đồng thế giới các công trình kiến trúc và địa danh (ICOMOS) để đánh giá tác động của Tháp Ohkta và yêu cầu không thực hiện bất kỳ một hành động nào cho đến khi có kết quả của phái đoàn chuyên gia.

Các dự án cơ sở hạ tầng, sông ngòi, kênh rạch, đường xá và cầu cống thường xuyên được nhắc đến trong báo cáo đánh giá tình trạng bảo tồn các địa danh. Ở Ấn Độ, chiếc cầu xây giữa tổng thể công trình kiến trúc Hampi đã khiến cho địa danh bị rút khỏi danh sách Di sản thế giới năm 2006. Hay một trường hợp khác cũng cần phải giải quyết là dự án xây dựng chiếc cầu giữa cảnh quan thung lũng Elbe, Dresden, CH Liên Bang Đức. Ủy ban Di sản Thế giới dự định sẽ rút địa danh này ra khỏi danh sách Di sản Thế giới năm 2009 nếu chiếc cầu vẫn sẽ được xây dựng làm ảnh hưởng tới cảnh quan thiên nhiên của thung lũng.

Nhiều di sản khác lại là nạn nhân của chính sự thành công của sự tăng trưởng của ngành du lịch. Nhiều công ty du lịch đã không do dự sử dụng nhãn "Di sản Thế giớ" như một công cụ quảng cáo để kiếm tiền. Theo thống kê, mỗi ngày có trên 5000 khách du lịch tới đền Angkor ở Cam-pu-chia. Còn tại các đảo Galapagos, số lượng khách du lịch từ 40.000 khách năm 1991 đã vượt tới 120.000 năm 2006. Hình thức du lịch này không chỉ gây nguy hại đến cảnh quan thiên nhiên của các địa danh mà còn gây ảnh hưởng tới an ninh công cộng, chưa kể đến sự xuống cấp và biến thái của dịch vụ. Chính vì vậy, sự phát triển của một ngành du lịch chất lượng cần có sự phối hợp vừa của các nhà tổ chức du lịch, của người chịu trách nhiệm bảo tồn, của những hướng dẫn viên du lịch và của tất cả các khách du lịch.

Bên cạnh đó, Uỷ ban Di sản Thế giới cũng đã nêu ra một loạt các mối đe doạ mà các di sản phải đương đầu, đó là ngành khai thác mỏ, rừng, khí đốt, dầu mỏ cũng như việc săn bắt trái phép động vật cho mục đích thương mại.

Rất khó để đương đầu với những nguy hiểm và những thảm hoạ thiên nhiên như hiện tượng thời tiết, khí hậu thay đổi một cách bất bình thường, hoả hoạn, lũ lụt, động đất hay sóng thần. Bằng cách liên kết với với các tổ chức chuyên môn có thẩm quyền khác, Ủy ban Di sản thế giới đã xây dựng một hành lang pháp lý với một khuôn khổ chính trị và kế hoạch hành động nhằm quản lý các hiệu ứng thay đổi khí hậu ảnh hưởng tới các Di sản Thế giới.Một đe doạ khác ảnh hưởng rất xấu đến các địa danh là hỗn loạn dân sự và xung đột quân đội tại các địa danh Di sản thế giới. Uỷ ban cũng đã thông qua cơ chế "theo dõi tăng cường" đối với các địa danh ghi vào danh sách Di sản thế giới bị đe doạ, đang được áp dụng cho 5 địa danh của Cộng hoà dân chủ Congo, địa danh ở Dresden, CHLB Đức và ở Jerusalem. Cơ chế này được thúc đẩy bởi Ủy ban di sản thế giới hoặc thông qua quyền hạn của Tổng giám đốc UNESCO đối với từng trường hợp cụ thể và đặc biệt. Tại kỳ họp khoá 32 ở Quebec, Cơ chế này cũng được quyết định áp dụng với các địa danh không thuộc danh sách các địa danh đang bị đe doạ như Tombouctou (Mali), Machu Picchu (Perou), Samarkand (Ouzbekistan) và Bordeaux (CHLB Pháp).

Lần đầu tiên trong lịch sử của Công ước, Ủy ban di sản thế giới đã quyết định một cách bất đắc dĩ rút các địa danh ra khỏi danh sách di sản thế giới. Đền thờ linh dương Ả rập ở Oman bị làm hư hại đến mức làm mất đi giá trị toàn cầu đặc biệt là một ví dụ tiêu biểu. Địa danh này đã bị rút khỏi danh sách di sản thế giới. Tình tiết này cũng đưa ra lời cảnh báo rằng sự bảo vệ của di sản thế giới là trách nhiệm chung của tất cả chúng ta, các quốc gia thành viên có nghĩa vụ bảo vệ các địa danh văn hoá và thiên nhiên trên lãnh thổ quốc gia. Cũng chính là nghĩa vụ của Cộng đồng thế giới trong tổng hợp thể giúp và hợp tác với các quốc gia thành viên trong tổ chức này.

Tại kỳ họp khoá 32 ở Quebec, Canada đã mong muốn liên kết thế hệ trẻ cho công việc của Ủy ban di sản thế giới. Sự bảo tồn các địa danh trong danh sách Di sản thế giới phụ thuộc vào nhiệt huyết của thế hệ trẻ kế tục trách nhiệm bảo vệ các di sản. Bằng cách khuyến khích thế hệ trẻ tham gia ngày hôm nay là chúng ta có thể hình thành những người quyết định của ngày mai. /.